ƏL-MÜTƏNƏBBININ HƏYATI VƏ POEZIYASI

 ƏL-MÜTƏNƏBBININ HƏYATI VƏ POEZIYASI

Mənbə:

المتنبي "شرح ديوان المتنبي" لعبد الرحمن البرقوقي"  IV-I بيروت 1930

شوقي ضيف، تأريخ الادب العربي،  القاهرة

جرجي زيدان، تأريخ آداب اللغة العربية، القاهرة
عائدة قاسموفا، نوابغ نهضة الاسلام، دراسة في سيرتي المتنبي و بديع الزمان الهمذاني، باكو، 2013

 Malik Mahmudov,Klassik Ərəb Ədəbiyyatı, Bakı, 2001.

И.М.Фильштинский, История арабской литературы, Москва, 1985

Əfsanə Məmmədova,  Əl-Mütənəbbi dünyası, Poeziya və hikmət, Bakı, 2010.

Reynold Nicholson, A Literary History of the Arabs, London, T. Fisher Unwin, 1907.Clement Huart, A History of Arabic Literature, New York, 1903.

Крачковский И.Ю. Арабская поэзия в  Испании, - Избранные сочинения, т. 2, Москва-Ленинград, 1956

        X əsrdə Abbasilər dövrü ərəb ədəbiyyatı ədəbi sintez mərhələsinə qədəm qoyur. Bu əsr ərəb-müsəlman intibahı dövrü sayılır; ərəb poeziyası əl-Mütənəbbi şeiri, ərəb nəsri isə Bədi əz-Zaman əl-Həmədani yaradıcılığı ilə öz zirvə mərhələsinə çatır. Ədəbi proseslər əldə edilmiş nailiyyətlərə yekun vurulması, mövcud ədəbi proseslərin bir müstəvidə cəmlənib ən yaxşı ənənələrin inkişaf etdirilməsi ilə səciyyələnir.

Əl-Mütənəbbi klassik ərəb ədəbiyyatının tacdarı, ən görkəmli nümayəndəsi sayılır. Şair  915-ci ildə  Kufədə, Kində məhəlləsində dünyaya gəlib. Əsl adı Əhməd ibn Huseyn ibn Abdüssəməd əl-Mütənəbbidir.

Qeyd etdiyimiz kimi, şairin yaşadığı dövr müsəlman mədəniyyətinin intibahı dövrü kimi xarakterizə olunur. Qəribədir ki, Şərqdə özünü göstərən bu mədəni dirçəliş siyasi həyatda tənəzzül və böhranla müşayiət olunur. Artıq  X  əsrdə, yəni 935-ci ildə Buveyhilərin Bağdadı tutması ilə Abbasilər siyasi hakimiyyətlərini itirmişdilər. Abbasi xəlifələrinin hakimiyyəti formal xarakter daşıyırdı. M. Mahmudov qeyd etdiyi kimi, “xəlifələr türk qvardiyaçılarının əlində tutuquşuna çevrilmişdilər.” Bu dövrdə bir sıra yerli əyalət hakimləri, məsələn, Orta Asiyada Səmanilər, Suriyada Həmdanilər, Misirdə İxşidilər, Fatimilər, İranda və Iraqın bir hissəsində Buveyhilər tam hökmranlıq edirdilər. Onlar məscidlərdə cümə xütbələri zamanı Abbasiləri yad etsələr də, bu sülalə əslində çoxdan öz siyasi hakimiyyətini itirmişdi. Bir-biri ilə müharibə aparan bu sülalələr bu və ya digər ərazini tutarkən xəlifələr formal olaraq onların həmin ərazidə ağalığını təsdiq edirdilər.

         Əl- Mütənəbbi Kufənin Kində məhəlləsində doğulduğu üçün ona bəzən əl-Kindi nəsəbi də verirlər. Amma bunu onun Kində qəbiləsinə mənsubluğu kimi başa düşmək olmaz. O, əslən Cufə qəbiləsindən olub və bu səbəbdən də, onun həqiqi nəsəbi əl-Cufidir. Kufə həmin dövrdə elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. Kufədə məşhur qrammatika məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Kufə bazarları və məscidləri poezya dinləmələri ilə xarakterik idi. Şair erkən yaşlarından anasını itirmiş və nənəsinin himayəsində yaşayıb tərbiyə edilib, böyümüşdü. Ona görə də, sonradan öz şeirlərində nənəsini hörmətlə yad edirdi. Kasıb bir ailədən olduğu üçün nəsil- nəcabəti ilə öyünməyib, həyatda yalnız özünə güvənib.

لا بقومي فخرت بل فخروا بي        و بنفسي شرفت لا بجدودي

Mən öz qövmümlə fəxr etmədim, onlar mənimlə fəxr etdilər. Mən nəslimlə  şərəf tapmadım, onlar mənimlə şərəfləndilər.

 Atası su satan olan şair nənəsinə yazdığı mədhiyyədə  deyir : “Sən  əsil-nəcabətli bir ailədən deyilsən, amma mənim kimi tanınmış bir şairin nənəsisən.”

Mütənəbbi erkən yaşlarından elmlərə maraq göstərib. Kitab oxumağı sevsə də, kitab almağa pulu olmayıb. Bu səbəbdən də, kitab dükanlarında qarovulçuluq edir, səhərdən-axşamacan kitab oxuyurdu. O zaman Kufə Abbasilər sülaləsi ilə müxalifətdə olan bir şəhər idi. Şəhər əhalisinin böyük bir qismi şiə idi. Bura tez-tez qərməti basqınları da olurdu. Belə basqınların birində şairin ailəsi səhraya çəkilir. Onlar bənu Kəlb qəbiləsinin himayəsində yaşamağa başlayır. Çox güman ki, şair məhz bu zaman poeziyaya maraq göstərərək  bədəvi ərəblərdən ərəb dilinin incəliklərini öyrənib. O bütün həyatı boyu bədəvi ideallarına, muruvva əxlaq normalarına  çox sadiq olub və öz şeirlərində də bunu təbliğ edib.

Şair ilk şeirlərini qəbilə başçıları və əyanlara həsr edib. İlk dövrlərdə qazancı yaxşı olmayıb və bəzən şeirləri müqabilində ona çox təhqiramiz miqdarda azacıq qanorar veriblər. Mütənəbbi özünün xoşbəxtliyini ərəb toplumunun xoşbəxtliyində görən şairlərdən olub. Başqa xalqların nümayəndələrinə geniş imkanlar yaradan Abbasilərə o qədər də rəğbəti olmayıb. O, xilafətdə qeyri-ərəblərin  möhkəmlənməsinə mənfi yanaşıb və bunu ərəb xalqının fəlakəti sayılıb. Məhz bu səbəbdən, əl-Mütənəbbi bu gün belə, ərəb millətçiliyi ideyalarının carçısı sayılır.

Ərəb mənbələri “əl-Mütənəbbi” ləqəbi ilə bağlı müxtəlif fikirlər söyləyirlər. Bir çox tədqiqatçılar göstərir ki, bu ləqəb ona qərmətilər hərəkatı ilə bağlı olmasına görə verilib. Şairin gənc yaşlarında bədəvi ərəbləri başına yığıb bir üsyan qaldırması, xilafətə qarşı çıxması və ətrafına tərəfdarlar toplamaq üçün  peyğəmbərlik iddia etməsi (tənəbbəə) barədə mənbələrdə məlumatlar vardır. Bəzən də, onun peyğəmbərlik iddiasında olması deyil, özünü imamların nəslindən olan şəxs kimi qələmə verməsi bildirilir. Orta əsrlərdə siyasi mübarizə həmişə dini don geyindiyindən, gənc şairin də öz qiyamına dini xarakter verməsi başa düşüləndir. Bununla belə, əl-Mütənəbbinin ləqəbi barədə başqa mülahizələr də var. İ, Y.  Kraçkovski şairin bəzi beytlərində özünü peyğəmbərlərə bənzətməsinə diqqəti cəlb edir və onun ləqəbinin də bu səbəbdən yarandığını bildirir. Kraçkovski ləqəbi onun aşağıdakı beytlərilə bağlayır:

                                                                           ﺇﻻ   نخلة  ﺑﺪﺍﺮ  ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻣﺎ 

                                      ﺍﻟﻴﻬﻮﺪ   ﺒﻴﻦ   ﺍﻟﻤﺴﻴﺢ   ﻛﻣﻘﺎﻡ

                                                                     ﺍﷲ    ﺗﺪﺍﺭﻙ    ﻤﺔ ﺃ    ﻔﻲ   ﺃﻧﺎ

  ﻏﺭﻴﺐ  ﻛﺻﺎﻟﺢ   ﺑﻴﻦ  ﺛﻤﻮﺪ                 

          Mənim Nəxlə torpağındakı vəziyyətim İsa peyğəmbərin yəhudi torpağındakı vəziyyətinə bənzəyir. Mən elə bir ümmətin arasındayam ki, (Allah özü onların cəzasını versin) Səmud xalqının içərisində tənha qalan Saleh peyğəmbər kimiyəm.

          Şeirdən göründüyü kimi, şair öz vəziyyətini peyğəmbərlərin vəziyyəti ilə müqayisə edib.  Görünür, o özünü şeir səltənətinin peyğəmbəri sayıb. Təsadüfi deyil ki, Əbü-l-Əla əl-Məərri əl-Mütənəbbi divanına yazdığı şərhi “Muciz Əhməd” adlandırıb. Yəni əl-Mütənəbbi şeirləri bir möcüzədir və möcüzə  isə, bildiyimiz kimi, peyğəmbərlərə xasdır. Görünür Əbül-Əla əl-Mütənəbbini şeir, poeziya aləminin peyğəmbəri saymışdır.

 Ola bilsin ki, əl-Mütənəbbi bir sıra fenomenal qabiliyyətlərə (qeyri-adi yaddaş, telepatiya, gələcəkdən xəbər vermə, müalicə qabiliyyəti və s.) malik olduğundan bu cür adlanıb. Bu qabiliyyətlər içərisində gələcəkdən xəbər vermə (tənəbbəə) daha güclü olub. Əl-Mütənəbbi də Nostradamus kimi, bəzi öncəgörmələrini şeirlə ifadə edib, lakin həbs olunduqdan sonra o bu qəbiliyyətini pərdələməli olub. Əbü-l-Əla əl-Məərrinin “Risələtul-Ğufran” əsərində  əl-Mütənəbbinin bir sıra qeyri-adi qabiliyyətləri barədə xəbərlər vardır.

          Əl-Mütənəbbi ömrü boyu şöhrət ardınca qaçmış, cəmiyyətdə layiqli mövqe tutmaq, hökmranlıq etmək arzusu ilə yaşamışdır. Bir ərəb təəssübkeşi olaraq, ərəblərin siyasi hakimiyyətini itirməsi onu çox narahat edirdi. Abbasilər hakimiyyəti başqa xalqların nümayəndələri ilə bölüşdüyündən, əl-Mütənəbbi onlara ərəb maraqlarının ifadəçisi kimi baxa bilmirdi. Onun nəzərində yalnız bir şəxs – Həmdani hökmdarı Seyf əd-Dövlə ərəblərin keçmiş əzəmətini qaytara bilərdi. Seyf əd-Dövləyə yaxınlaşmaq  üçün yollar arayan şair Suriyaya gedir.

Şairin yaradıcılığının təxminən 948-ci ilədək olan mərhələısini əhatə edən birinci dövrü Suriyaya səyahət etdiyi dövrlə üst-üstə düşür. Şairin bu zaman yazdığı şeirlər “şamiyyat” adlanır. Bu şeirlərin əksəriyyəti qəhrəmanlıq mövzusunda idi. Əl-Mütənəbbi bu dövrdə yeganə ərəb hökmdarı kimi, Seyf əd-Dövləyə böyük ümidlər bəsləyir, onunla tanış olmağa can atırdı. O, Seyf əd-Dövlənin əmisi oğlu, Antakiya hakimi Abu-l-Əşairin yanına gedir və bir müddət onun yanında  şairlik edir. Şair bilirdi ki, Seyf əd-Dövlə gec-tez bir gün Antakiyaya səfər edəcək. Həqiqətən də o, arzusuna çatır və Seyf əd-Dövlə ilə görüşə bilir. Şair Seyf əd-Dövləyə yazdığı mədhiyyəni oxuyur. Mədhiyyə hökmdarın xoşuna gəlir və o, Seyf əd-Dövlənin saray şairi kimi Hələbə dəvət edilir. 

Seyf əd-Dövlə sarayında keçirdiyi illər (948-957) əl-Mütənəbbi yaradıcılığının “Seyfiyyat” adlanan ikinci mərhələsi idi.

Əl-Mütənəbbi Hələb sarayında şair olduqdan sonra həm Seyf əd-Dövləyə, həm də onun əyanlarına mədhiyyələr həsr edir. Bu şeirlər onun yaradıcılığının zirvəsi hesab olunurdu. Seyf əd-Dövlənin yanında keçirdiyi dövr əl-Mütənəbbinin ən xoşbəxt günləri idi. O, Seyf əd-Dövlənin bütün yürüşlərində iştirak edir, öz şeirləri ilə əsgərlərin övqatını qaldırırdı. Şair daim Seyf əd-Dövlə tərəfindən mükafatlandırılırdı ki, bu da digər şairlərin paxıllığına səbəb oldu. Şairin yaradıcılığının ikinci dövründə yazdığı şeirlər “Seyfiyyat” adlanır. Bir saray şairi olsa da, əl-Mütənəbbi qürurunu da qoruyub saxlayır; başqa şairlərdən fərqli olaraq o öz şeirlərini hökmdarın hüzurunda ayaq üstə deyil, oturmuş vəziyyətdə söyləyir.

Təəssüf ki, şairin ürəkdən mədh etdiyi Seyf əd-Dövlə onun ümidlərini doğrultmur. Sarayda şairə qarşı paxıllıq artdıqca, onun əleyhinə güclü rəqiblər ordusu yaranır. Sarayın hörmətli əyanlarından olan şair Əbu Firas əl-Həmdani də əl-Mütənəbbiyə qarşı düşmən mövqe tutur. Bir gün əl-Mütənəbbi şeir deyərkən Seyf əd-Dövlə sarayının alimlərindən olan fars əsilli ibn Xəlaveyh ona irad tutur və şairin məna naminə qrammatik qaydaları pozduğunu bildirir. Şair ona deyir: “Sən özün ərəb deyilsən, ərəb dilinin qrammatikasını mənə necə öyrədə bilərsən?!” İbn Xəlaveyh əsəbiləşir, əlindəki açarı şairin başına çırpır. Şair susmaq məcburiyyətində qalır. O vaxtlar saray etiketinə görə, şahın yanında təhqir olunan adam cavab qaytarmamalı, şah özü həmin münaqişəni həll etməli idi. Lakin Seyf əd-Dövlə heç nə etmir və şair başa düşür ki, artıq hökmdar onun qədrini o qədər də uca tutmur. Növbəti çəkişmədə ibn Xəlaveyh mürəkkəb qabını şairin üstünə atır. Seyf əd-Dövlə yenə heç bir reaksiya vermir. Bu vəziyyət əl-Mütənəbbini qəlbən incidir. Bu dövrdə o məşhur “Qəlbim buz kimi soyuq bir qəlbin həsrəti ilə alışıb yanır” qəsidəsini yazır:

وَاحَرّ قَلْباهُ ممّنْ قَلْبُهُ شَبِمُ                     وَمَنْ بجِسْمي وَحالي عِندَهُ سَقَمُ

ما لي أُكَتِّمُ حُبّاً قَدْ بَرَى جَسَدي             وَتَدّعي حُبّ سَيفِ الدّوْلةِ الأُمَمُ

إنْ كَانَ يَجْمَعُنَا حُبٌّ لِغُرّتِهِ                    فَلَيْتَ أنّا بِقَدْرِ الحُبّ نَقْتَسِمُ

قد زُرْتُهُ وَسُيُوفُ الهِنْدِ مُغْمَدَةٌ            وَقد نَظَرْتُ إلَيْهِ وَالسّيُوفُ دَمُ

فكانَ أحْسَنَ خَلقِ الله كُلّهِمِ                  وَكانَ أحسنَ ما في الأحسَنِ الشّيَمُ

…

 «Qəlbi buz kimi sоyuq оlаnın (dərdindən) qəlbim оd tutub yаndı. Mənim cismim də оnun yаnındа хəstəhаl оlur.

Cаmааt Sеyf əd-Dövlənin sеvgisinə iddiа еtdiyi bir hаldа mən bədənimi üzüb əldən sаlmış bu еşqi nə üçün gizlətməliyəm?

Əgər bizim оnun pаrlаq (şəхsiyyətinə) оlаn еşqimiz bizi bir yеrə yığıbsа, nə yахşı оlаrdı ki, оnun (lütfü) də bizim еşqimizin qədərinə görə bölünərdi.

Mən оnun yаnınа gələrkən qılıncı əlindəki qınındа idi. Аncаq bir göz qırpımındа qılınclаr qаnа bulаndı.

O, Allahın xəlq etdiyi ən yaxşı insandır. Ən yaxşıların içində belə öz (üstün) cəhəti var.

Sonra şair mədhiyyədən şəxsi münasibətlər müstəvisinə keçir, özünün hökmdara sədaqətini bildirir, amma, təəssüf ki, hökmdar insanları düzgün qiymətləndirməyə qadir deyil:

يا أعدَلَ النّاسِ إلاّ في مُعامَلَتي              فيكَ الخِصامُ وَأنتَ الخصْمُ وَالحكَمُ

أُعِيذُها نَظَراتٍ مِنْكَ صادِقَة                        ًأن تحسَبَ الشّحمَ فيمن شحمهُ وَرَمُ

وَمَا انْتِفَاعُ أخي الدّنْيَا بِنَاظِرِهِ                    إذا اسْتَوَتْ عِنْدَهُ الأنْوارُ وَالظُّلَمُ

سَيعْلَمُ الجَمعُ ممّنْ ضَمّ مَجلِسُن                        ابأنّني خَيرُ مَنْ تَسْعَى بهِ قَدَمُ

Еy mənə оlаn münаsibətdən sаvаyı, həmişə ədаlətli оlаn. Mən səninlə еlə bir rəqаbətdəyəm ki, rəqibim də sənsən, hаkimim də sən.

Sənin bахışlаrının səni аldаtmаmаsını diləyirəm ki, sən həqiqi bir piylə bədхаssəli şiş аrаsındаkı fərqi görəsən.

Əgər bir kəsin nəzərində nurlа zülmətin fərqi yохdursа, оnun gözlərindən оnа nə fаydа vаr?

Bizim məclisimizdəkilər hаmısı biləcək ki, mən qədəm аtıb yеriyənlər içərisində ən yахşısıyаm.

Şair yenidən mədhinə qəzəl ünsürləri daxil edir. “Əgər paxılların dedi qodusu səni sevindirirsə, bu dedi-qodudan yaralanmaq mənim üçün ələm deyil” – deyir. Bununla o, bir növ eşq əzabında ləzzət görən üzri şairləri xatırladır:

إنْ كانَ سَرّكُمُ ما قالَ حاسِدُنَ                      افَمَا لجُرْحٍ إذا أرْضاكُمُ ألَمُ

Bundan sonra şair mədhiyyədən fəxriyyəyə keçir. Beləliklə də, qəsidənin quruluşunu daha da mürəkkəbləşdirir:

أنَا الذي نَظَرَ الأعْمَى إلى أدَبي                       وَأسْمَعَتْ كَلِماتي مَنْ بهِ صَمَمُ

أنَامُ مِلْءَ جُفُوني عَنْ شَوَارِدِهَا                          وَيَسْهَرُ الخَلْقُ جَرّاهَا وَيخْتَصِمُ

Mən о kəsəm ki, kоr bеlə mənim ədəbimi görür. Kаr bеlə mənim sözlərimi еşidir.

Mən yаtıb yuхuyа dаlаrkən mənаlаr mənim kipriklərimə dоlur. Hаlbuki, cаmааt (bir şеr yаzmаq üçün) səhərədək оyаq qаlıb bir-biri ilə rəqabət aparır.

Fəxriyyə hissəsində şair yenə də öz şairlik istedadına qlobal bir don geyindirir; məlum olur ki, o yalnız insanların deyil, bütövlükdə kainatın şairidir::

الخَيْلُ وَاللّيْلُ وَالبَيْداءُ تَعرِفُني                       وَالسّيفُ وَالرّمحُ والقرْطاسُ وَالقَلَمُ

صَحِبْتُ في الفَلَواتِ الوَحشَ منفَرِداً                    حتى تَعَجّبَ مني القُورُ وَالأكَمُ

Аtlаr dа, gеcə də, səhrа dа, qılınc dа, nizə də, kаğız dа, qələm də məni tаnıyır.

Səhrаlаrdа tək-tənhа gəzib vəhşi hеyvаnlаrа о qədər yоldаşlıq еtdim ki, dаğ-dаş dа mənə təəccüb еtdi.

ما أبعدَ العَيبَ والنّقصانَ منْ شرَفي               أنَا الثّرَيّا وَذانِ الشّيبُ وَالهَرَمُ

Еyb və nöqsаn mənim şərəfimdən nə qədər uzаqdır. Mən bir Sürəyyа ulduzuyаm, оnlаr isə qоcаlıqdır. (Çünki Sürəyyа ulduzu qоcаlmır)

Şair qəsidəsini rəqiblərini məzəmmət etməklə və hökmdardan giley-güzarla bitirir:

بأيّ لَفْظٍ تَقُولُ الشّعْرَ زِعْنِفَة                     ٌتَجُوزُ عِندَكَ لا عُرْبٌ وَلا عَجَمُ

هَذا عِتابُكَ إلاّ أنّهُ مِقَةٌ                             قد ضُمّنَ الدُّرَّ إلاّ أنّهُ كَلِمُ

Sənin ətrаfındа dоlаşаn nə ərəb, nə də fərli-bаşlı əcəm оlmаyаn kəslər nеcə şеr dеyə bilərlər?

Mən bu şеrlə sənə gilеy-güzаr еtmək istədim, аncаq еşqimi bəyаn еtdim. Bütün bunlаr bir söz оlsа dа, içərisində bir dürr vаrdır.

Əl-Mütənəbbi bu dövrdə yazdığı şeirlərdə ləyaqətsiz insanları hücumuna məruz qalmasından şikayətlənir. Ümumiyyətlə Mütənəbbinin Seyf əd-Dövləyə həsr etdiyi şeirlər ərəb mədhiyyə janrının ən mükəmməl nümunələri sayılır. Bu dövrdə şair ərəb mədhiyyə janrına bir sıra yeniliklər gətirməklə onu misilsiz bir zirvəyə qaldırır.

1) Əl-Mütənəbbi sanki bu şeirlərdə mədhiyyə və qəzəl ünsürlərini birləşdirir, Seyf əd-Dövləyə olan hədsiz sədaqət və məhəbbətindən bəhs edir. Bu dostcasına bir məhəbbət olub, Əbu Nüvas şeirində rast gəldiyimiz “qılmaniyyə” şeirlərdən çox uzaq idi.  Hər bir halda bu şeirlərin sufi poeziyasına, kamil insana olan məhəbbətin tərənnümünə müəyyən təsir göstərməsini düşünə bilərik. Bu, əl-Mütənəbbinin ərəb ədəbiyyatına gətirdiyi yeniliklərdən biri idi.

2) Bu mədhiyyələrdə şair bir neçə janrı üzvi surətdə birləşdirir. Eyni bir şeirdə  Seyf əd-Dövlə mədh, rəqiblərini həcv edir, lakin özünü də unutmur; qəsidəyə ara-sıra fəxriyyə ünsürləri daxil edir.

3) “Seyfiyyat” şeirlərinə xas başqa bir cəhət şairin öz məmduhunu peyğəmbərə bənzətməsi idi. Ərəb filoloqları bu cür mübaliğələri bəyənmirdilər. Amma sonradan şərq poeziyasında, xüsusilə fars və türk ədəbiyyatlarında tərif edilən şəxslərin peyğəmbərlərə bənzədilməsi geniş yayılır. Bunun bariz nümunələri Məhəmməd Füzulinin qəsidələrində əks olunub.

Hələbdə ən gözəl qəsidələrini yazan şair saray çəkişmələrinə, həmkarlarının paxıllığına dözə bilmir. Günlərin birində o, Seyf əd-Dövlə sarayını tərk etmək məcburiyyətində qalır və Misrə gəlir.

 O zamanlar Misir İxşıdılərin hakimiyyəti altında sayılsa da hakimiyyət, Məhəmməd ibn Tuğcun azyaşlı oğlunun himayədarı sayılan qara dərili Kafurun əlində cəmləşmişdi. İbn Tuğc bir zamanlar Kafuru bir kölə kimi on dinara alıb onu öz oğlu kimi böyütmüş, hərtərəfli təlim vermişdi. Tuğc öləndən sonra Kafur onun azyaşlı oğlunun hamisi kimi hakimiyyətə gəlir, lakin çox keçmir ki, hakimiyyəti büsbütün öz əlində cəmləyir. Onun şöhrət tapması üçün əl-Mütənəbbi kimi bir şairə ehtiyacı var idi. O, əl-Mütənəbbiyə deyir ki, sən mənim  saray şairim olsan, Misir əyalətlətlərinin birində sənə hakimlik verərəm. Şair şöhrətpərəst idi.  Odur ki, beş il Kafurun saray şairi olur. O eyni zamanda başqa əyanları da mədh edib hədiyyələr və pul alırdı. Əl-Mütənəbbinin bu dövrdə yazdığı şeirlərdə hədsiz bir ürək ağrısı duyulur. Şair sanki Kafur kimi birisini mədh etdiyi üçün özünə ölüm diləyi:

كفى بكَ داءً أنْ ترَى الموْتَ شافِيَا             وَحَسْبُ المَنَايَا أنْ يكُنّ أمانِيَا

تَمَنّيْتَهَا لمّا تَمَنّيْتَ أنْ تَرَى                           صَديقاً فأعْيَا أوْ عَدُواً مُداجِيَا

 Əgər öz şəfanı ölümdə görürsənsə, dərd çəkməyin yetməzmi?  İş o yerə çatıb ki, ölüm bizim arzumuz olub.

Sən o zaman özünə ölüm arzuladın ki, dostun sənə əzab verdi, düşməninə isə  özünü dost kimi göstərmək məcburiyyətində qaldın. 

Kafur öz sözünə əməl etmir, çünki o, şairi vəzifəyə qoyarsa, onun iddialarının daha da artacağından ehtiyat edir. Şair tez – tez eyhamlar vurub Kafura vədəsini yada salır və bir gün Kafur ona deyir: “Sən hələ gənc yaşlarından peyğəmbərlik iddiasında olmusan, şan – şöhrətə can atmısan, xalqı üsyana qaldırmısan, indi əgər sənə vəzifə versəm Allahlıq iddiasına düşməzsənmi?”. Ümumiyyətlə, Kafur əl-Mütənəbbini nə vəzifəyə qoymaq, nə də saraydan buraxmaq istəyirdi. O bilirdi ki, əl-Mütənəbbi saraydan getsə, ona öldürücü həcv yazacaq və aləmdə rüsvay edəcək. Bir gün bayram olanda əl-Mütənəbbi Kafura öldürücü həcv yazaraq, sarayı tərk edir.  Kafura yazılan həcvlər klassik ərəb poeziyasında bu janrın ən gözəl nümunələri sayılmağa layiqdir. Mütənəbbi yaradıcılığının Misir dövrü onun “Kafuriyyat” şeirləri kimi tanınır. Nəhayət, bayram gönlərindən birində əl-Mütənəbbi Misri tərk edə bilir. Onun Misiri tərk еdərkən söylədiyi qəsidə  ərəb həcvinin klassik nümunəsi sayılır; Burada şair orijinal obrazlar, bədii suallar, istiarə-təşxislər işlədir; “Ölüm belə əlinə çubuq almasa Kafurun üfunətli cəsədinə yaxın durmaz.” deyir.  O, Kafurun xədimliyini. qara dərili olmasını ələ salır.  Həcvdə siyasi-ictimai elementlər də güclüdür, belə ki, əl-Mütənəbbi vaxtilə kölə olmuş qara dərili birisinin hakimiyyətdə olmasını tənqid edir:

عيدٌ بأيّةِ حالٍ عُدتَ يا عيدُ       بمَا مَضَى أمْ بأمْرٍ فيكَ تجْديدُ 

أمّا الأحِبّةُ فالبَيْداءُ دونَهُمُ         فَلَيتَ دونَكَ بِيداً دونَهَا بِيدُ

لَوْلا العُلى لم تجُبْ بي ما أجوبُ بهَا    وَجْنَاءُ حَرْفٌ وَلا جَرْداءُ قَيْدودُ

وَكَانَ أطيَبَ مِنْ سَيفي مُعانَقَةً       أشْبَاهُ رَوْنَقِهِ الغِيدُ الأمَاليدُ

لم يَترُكِ الدّهْرُ مِنْ قَلبي وَلا كبدي    شَيْئاً تُتَيّمُهُ عَينٌ وَلا جِيدُ

يا سَاقِيَيَّ أخَمْرٌ في كُؤوسكُما    أمْ في كُؤوسِكُمَا هَمٌّ وَتَسهيدُ؟

أصَخْرَةٌ أنَا، ما لي لا تُحَرّكُني    هَذِي المُدامُ وَلا هَذي الأغَارِيدُ

إذا أرَدْتُ كُمَيْتَ اللّوْنِ صَافِيَةً    وَجَدْتُهَا وَحَبيبُ النّفسِ مَفقُودُ

ماذا لَقيتُ منَ الدّنْيَا وَأعْجَبُهُ    أني بمَا أنَا شاكٍ مِنْهُ مَحْسُودُ

أمْسَيْتُ أرْوَحَ مُثْرٍ خَازِناً وَيَداً    أنَا الغَنيّ وَأمْوَالي المَوَاعِيدُ

إنّي نَزَلْتُ بكَذّابِينَ، ضَيْفُهُمُ    عَنِ القِرَى وَعَنِ الترْحالِ محْدُودُ

جودُ الرّجالِ من الأيدي وَجُودُهُمُ    منَ اللّسانِ، فَلا كانوا وَلا الجُودُ

ما يَقبضُ المَوْتُ نَفساً من نفوسِهِمُ    إلاّ وَفي يَدِهِ مِنْ نَتْنِهَا عُودُ

أكُلّمَا اغتَالَ عَبدُ السّوْءِ سَيّدَهُ    أوْ خَانَهُ فَلَهُ في مصرَ تَمْهِيدُ

صَارَ الخَصِيّ إمَامَ الآبِقِينَ بِهَا    فالحُرّ مُسْتَعْبَدٌ وَالعَبْدُ مَعْبُودُ

نَامَتْ نَوَاطِيرُ مِصرٍ عَنْ ثَعَالِبِها    فَقَدْ بَشِمْنَ وَما تَفنى العَنَاقيدُ

العَبْدُ لَيْسَ لِحُرٍّ صَالِحٍ بأخٍ    لَوْ أنّهُ في ثِيَابِ الحُرّ مَوْلُودُ

لا تَشْتَرِ العَبْدَ إلاّ وَالعَصَا مَعَهُ    إنّ العَبيدَ لأنْجَاسٌ مَنَاكِيدُ

ما كُنتُ أحْسَبُني أحْيَا إلى زَمَنٍ    يُسِيءُ بي فيهِ عَبْدٌ وَهْوَ مَحْمُودُ

ولا تَوَهّمْتُ أنّ النّاسَ قَدْ فُقِدوا    وَأنّ مِثْلَ أبي البَيْضاءِ مَوْجودُ

وَأنّ ذا الأسْوَدَ المَثْقُوبَ مَشْفَرُهُ    تُطيعُهُ ذي العَضَاريطُ الرّعاديد

جَوْعانُ يأكُلُ مِنْ زادي وَيُمسِكني    لكَيْ يُقالَ عَظيمُ القَدرِ مَقْصُودُ

وَيْلُمِّهَا خُطّةً وَيْلُمِّ قَابِلِهَا    لِمِثْلِها خُلِقَ المَهْرِيّةُ القُودُ

وَعِنْدَها لَذّ طَعْمَ المَوْتِ شَارِبُهُ    إنّ المَنِيّةَ عِنْدَ الذّلّ قِنْديدُ

مَنْ عَلّمَ الأسْوَدَ المَخصِيّ مكرُمَةً    أقَوْمُهُ البِيضُ أمْ آبَاؤهُ الصِّيدُ

أمْ أُذْنُهُ في يَدِ النّخّاسِ دامِيَةً    أمْ قَدْرُهُ وَهْوَ بالفِلْسَينِ مَرْدودُ

أوْلى اللّئَامِ كُوَيْفِيرٌ بمَعْذِرَةٍ    في كلّ لُؤمٍ، وَبَعضُ العُذرِ تَفنيدُ

وَذاكَ أنّ الفُحُولَ البِيضَ عاجِزَةٌ    عنِ الجَميلِ فكَيفَ الخِصْيةُ السّودُ؟

  

                                                          

«Еy bаyrаm günü, yеnə hаnsı yоllа qаyıtmısаn?! Hər şеy оlduğu kimi qаlаcаqmı? Yохsа işlərdə bir yеnilikmi оlаcаq?

Səhrаlаr nеcə də аşiqlərsiz qаlıb. Kаş səhrаlаr sənsiz qаlаrdı, оnlаrsız qаlmаyаydı.

Əgər (ucаlmаq mеyli) məni bürüməsəydi, mən möhkəm sümüklü dəvəm və bоynu uzun аtımlа bu səhrаlаrı dоlаşmаzdım.

Mənim qılıncımа sаrılmаğımdаnsа, gözəllikdə qılınc kimi (pаrlаq) оlаn mütənаsib bədənli, zərif qızlаrlа gün kеçirməyim dаhа yахşı оlmаzdımı?

Lаkin dövrаn məni еlə bir hаlа sаlıb ki, qəlbimdə nə gözəl gözlərə, nə də incə bоyunlаrа аşiq оlа biləcək hаl qаlmаyıb.

Еy sаqi, bаdələrindəki şərаbmıdır? Yохsа bаdələr də dərd, qəm və yuхusuzluqlа dоlub?

Mənə nə оlub? Mən dаşаmı dönmüşəm? Nə üçün bu şərаb, musiqi məni hərəkətə gətirmir?

Əgər аl-qırmızı rəngli, sаf şərаb аrzusunа düşsəm, оnu tаpаrаm. Аncаq qəlbimin sеvdiyini itirmişəm.

Görəsən, bu dünyаdа  nə görüb оndаn хоşlаnırаm?

Mən öz hаlımdаn şikаyət еdirəm, bаşqаlаrı isə mənə həsəd аpаrır.

Mən еlə bir zəngin аdаm оlmuşаm ki, хəzinəm və əllərim rаhаtlıq tаpıb. Çünki  mən vаrlıyаm, mаl-dövlətim isə vədələrdir.

Mən еlə yаlаnçı аdаmlаrın yаnındа qаlırаm ki, оnlаrın qоnаqlаrı nə qоnаqpərvərlik görür, nə də çıхıb gеdə bilir.

Kişinin səхаvəti əlində оlаr. Оnlаrın səхаvəti isə dilindədir. Özləri də, səхаvətləri də yох оlsun!

О qədər üfunətlidirlər ki, ölüm bеlə оnlаrın cаnının аlmаq istərkən (оnlаrа) tохunmаsın dеyə (iyrəndiyindən) əlinə çubuq аlır.

Bu nеcə оlur ki, аğаsınа sui-qəsd hаzırlаyаn, оnа хаin çıхаn hər bir kölə Misirdə qərаr tаpır.

Хədim burаdа аğаsındаn qаçаn qullаrın bаşçısı оlub. Аzаd аdаmlаr köləyə dönüb, kölələrə isə ibаdət еldilir.

Misirin gözətçiləri tülküləri bаşlı-bаşınа qоyub yаtmışlаr. Оnlаr çох yеməkdən şişmişlər, pullаrı isə tükənməzdir.

Əgər bir kölə аzаd insаnın pаltаrındа dоğulsа bеlə, оndаn аzаd insаnа yахşı qаrdаş çıхmаz.

Qullаr о qədər murdаr və ziyаnkаr оlur ki, özünə qul аlаrkən (оnu döymək üçün) çоmаğı dа оnunlа birlikdə аl.

Hеç bilməzdim ki, еlə bir zəmаnəyədək sаğ qаlаcаm ki, mənə pislik еdən bir köləni tərifləyəcəm.

Hеç zənn еtməzdim ki, insаnlаr bеlə yоха çıхаcаq və Əbul-Bаyzа  (аğlığın аtаsı) kimi birisi (tахt-tаcdа) görsənəcək.

Bu qаrа kölənin dоdаqlаrı yüyən kеçirmək üçün dеşilmiş dəvə dоdаqlаrınа bənzəyir. Оnа аncаq аlçаqlаr və kölələr itаət еdir.

О, mənim ərzаqımlа qidаlаnаn bir аc kimidir. Məni zоrlа yаnındа sахlаyır ki, cаmааt оnа «qədri-qiyməti böyük оlаn»  dеsin.

Vаy bеlə bir işi görənin hаlınа. О, sаnki Məhrə qəbiləsinin bеli uzun dəvəsi kimidir.

Оnlаrın yаnındа ölüm şərаbının tаmı dа ləzzətlidir. Zəlаlət içərisində оlаrkən ölüm qənd kimi şirin оlur.

Bu qаrа dərili хədimə kim kərаmət öyrədəcək? Оnun аğ dərili nəslimi, yохsа hökmdаrlıq еtmiş аtа-bаbаlаrımı?

Yохsа оnun qul tаcirinin yаpışdığı qаn tökülən qulаğımı, yохsа оnun qəpik-quruş оlаn dəyərimi?

Kаfurcuğаz nə qədər məzəmmətə lаyiq оlsа dа, hər bir məzəmmətə, dаnlаğа bir üzr yеri də tаpmаq оlаr.

Çünki аğ dərili аğаlаr gözəl işlər görməyə аcizdirlərsə, qаrа dərili хədimdən nə gözləmək оlаr?!»

962-ci ildə Misri tərk edən əl-Mütənəbbi əvvəl doğma şəhəri Kufəyə gəlir. Burada bir müddət qaldıqdan sonra Bağdada yollanır. Bağdadda olarkən şair görkəmli dilçi alim ibn Cinni ilə birlikdə öz divanını tərtib edir. Bu zaman bir çox şəhər əyanları əl-Mütənəbbidən mədhiyyələr gözləyir. O isə bəyan edir ki, mən yalnız şahlara şeir yazıram. Vəzir əl-Mühəlləbi əl-Mütənəbbinin ona da şeir həsr etməsini arzulayır,  lakin əl-Mütənəbbi  mədəni formada rədd cavabı verir. Belə olduqda, vəzir bütün Bağdad şairlərini və filoloqlarını əl-Mütənəbbiyə qarşı qaldırır. Hamı ona qarşı çıxsa da, şair fikir vermir. Əl- Hatimi adlı filoloq “Ər-Risalə əl-hatimiyyə” adlı bir məktub yazır və burada əl-Mütənəbbinin şeirlərini və təkəbbürlü şəxsiyyətini tənqid edir. Buveyhilərin vəziri Sahib ibn Abbad da əl-Mütənəbbi poeziyasını tənqid edən bir kitab hazırlayır. Əl-Mütənəbbinin ölümündən sonra hər iki filoloq şairin əsərlərini tərifləməyə başlayır. Əl- Hatimi “Ər-Risalə əl-hatimiyyə əs-səniyə”, Sahib ibn Əbbad isə “Hikəmul-Mütənəbbi” əsərlərini yazır.

Bağdaddan sonra əl-Mütənəbbi bir müddət İranda, Reydə Büveyhi vəzirlərindən olan, görkəmli filoloq, tərəssül ustası ibn əl-Amidin sarayında qalır. Bu zaman onu Büveyhi hökmdarı Ədud əd-Dövlə öz  sarayına dəvət edir. Əvvəlki təcrübəsində sarayda hökmdarların əsarətində olan əl-Mütənəbbi getmək istəmir, “mən bu hökmdarlardan bezmişəm, əvvəl insanı şirin vədələrlə saraylarına çağırır, sonra onunla əsir kimi davranırlar; çıxıb getmək imkanı da olmur,”-deyir.  Ədud əd-Dövlə ona məktub yazıb nə zaman istəsə sarayını tərk edə biləcəyinə zəmanət verdikdən sonra şair  Şiraza yollanır. Şirazda təxminən altı ay Ədud əd-Dövlənin saray şairi olur və bu səbəbdən də yaradıcılığının son dövrlərində yazdığı şeirləri “Ədudiyyat” adlandırır. Ədud əd-Dövləyə yazdığı son qəsidəsində şair fitri uzaqgörənliklə qarşıdakı yolunda ölümlə üzləşəcəyini bildirir. Dediyi kimi də olur.           615-ci ildə sentyabr günlərindən birində şair Şirazdan Bağdada qayıdarkən yolda bədəvi ərəblərin hücumuna məruz qalır və oğlu ilə birlikdə qətlə yetirilib. Şairin öz əli ilə tərtib etdiyi divanı qanına boyanır. Beləliklə, ömrü boyu ərəb bədəvi ideallarının tərənnümçüsü olan şair, tərif etdiyi insanlar tərəfindən məhv edilir.

            Mütənəbbi yaradıcılığı bədəvi poeziyasının ənənələri ilə sıx bağlıdır. İnsan xarakteri, onun ağrı-acısının ifadəsi, ərəb təəssübkeşliyi onun poeziyasının əsas ideyası olmuşdur. Onun şeirlərində ilk növbədə şairin şəxsiyyəti canlanır; bu şəxsiyyətin arxasında hədsiz təkəbbür gizlənir. Şair daima özünün şairlik istedadı ilə öyünur və şeirlərinin birində yazır:

               ﻤﻨﺸﺪﺍ   ﺍﻟﺪﻫﺮ  ﻓﺎﺼﺑﺢ  ﺷﻌﺮﺍ  ﻗﻟﺖ  ﺇﺫﺍ              ﻗﺻﺎﺌﺪي  ﺮﻮﺍﺓ  ﻤﻦ  ﺇﻻ  ﺍﻟﺪﻫﺮ   ﻤﺎ      

          Bütün kainat mənim şeirlərimin ravilərindən ibarətdir. Əgər mən bir şeir desəm, kainatın özü bu sözü deyəcəkdir.

          Şair bəzən öz təkəbbüründə o qədər ifrata varır ki, deyir: Allahın yaratdığı hər nə varsa, onlar mənim saç ayrıcımdakı bir tük qədər fəqirdirlər. Mən elə bir şairəm ki, şeirim oxunanda karlar eşidir, korlar məni görür, dağlar  belə qarşımda baş əyir.

          Əl-Mütənəbbi bir çox fəlsəfi beytlərin, aforizmlərin müəllifidir. Şair özünü “qafiyələr padşahı” adlandırırdı və şeir bazarının kasadlığından şikayətlənirdi. Abbasilərin süqutunun bir çox vilayət hakimlərinin vəzifəsinə layiq olmaması ilə izah edirdi. O deyirdi: insanlar heyvanlardan da pisdirlər, onları yalnız “uheyl” (insancıq) adlandırmaq olar. Şair göstərir ki, insanın məhəbbəti yalana, inamı isə ikiüzlülüyə çevrilir.  O, insanları təbəssümlü dodaqlara inanmamağa çağırırdı. “Aslanın dişinin ağardığını gördükdə, onu təbəssüm zənn etmə,”- deyirdi. “Həyatda kimin pulu varsa, onun da şərəfi yoxdur, kimin pulu yoxdursa, onun şərəfi var.” “Təəssüf ki, ləyaqətli adamlar bəzən ən şərəfsiz düşməninə özünü dost ki göstərmək məcburiyyətində olur.” “Naqis adamların insanı məzəmmət etməsi, onun kamilliyinə dəlalət edir”.

          Şairin poeziyasında kədər motivi çox duyulur və bəzən bu kədər qloballaşır.

Mütənəbbi kədərinin öz səbəbləri var idi:

1)    Bu şəxsi kədər idi. Şair poeziya zirvəsini fəth etsə də, özünü həyatda uğurlu şəxs hesab etməmişdir. O daim hakimiyyət həvəsində olub, lakin bu arzusunu reallaşdıra bilmədiyindən əzab çəkib.

2)    Mütənəbbi kədəri ərəbin ümummilli kədəri idi. O ərəblərin tarix səhnəsində siyasi hegemonluğunu itirməsi faktı ilə barışa bilmir, bunu faciə hesab edirdi

3)    Nəhayət,əl-Mütənəbbi kədəri insanlığın, bəşər övladının qlobal kədəri idi. Bu kədəri həyatın faniliyi, dünyanın məhvə doğru addımlaması, insanların gec-tez  amansız ölümün caynağına keçməsi doğururdu.

“Ey atam oğulları” başlıqlı şeir şairin kədər hissinin ifadə etmək baxımından diqqətəlayiqdir.

Mütənəbbi fəxriyyələrində mübaliğəli məqamlara rast gəlinir. Şair həm xalq rəvayətlərinə, həm hikmətamiz fikirlərə, həm də poetik fiqurlara müraciətlə poeziyasına xüsusi rövnəq verir.

                    ﺍﻟﺑﺎﺴﻞ   ﺍﻟﻬﺯﺑﺮ  ﻟﻜﻨﻧﻲ  ﻮ   ﺑﻴﺗﺎ                 ﻫﻨﺎ   ﻫﺎ ﺗﻧﺸﺪ  ﺍﻠﻔﺿﺤﺎﺀ  ﺘﺠﺴﺭ  ﻻ

ﻤﺎ  ﻧﺎﻞ  ﺃﻫﻞ  ﺍﻟﺠﺎﻫﻟﻴﺔ  ﻜﻟﻬﻢ  ﺷﻌﺮﻲ             ﻮ ﻤﺎ  ﺴﻤﻌﺕ  ﺑﺴﺤﺭﻲ   ﺒﺎﺑﻞ                   

    ﺇﺬﺍ   ﺃﺘﺘﻚ   ﻤﺬﻤﺗﻲ   ﻤﻦ  ﻧﺎﻗﺺ         ﻔﻬﻲ  ﺍﻟﺷﻬﺎﺪﺓ  ﻟﻲ  ﺑﺄﻨﻲ  ﻜﺎﻤﻞ                   

                 ﻤﻦ  ﻟﻲ  ﺑﻔﻬﻢ   ﺃﻫﻴﻞ ﻋﺻﺮ ﻴﺪﻋﻲ       ﺃﻦ  ﻴﺤﺴﺐ   ﺍﻟﻬﻧﺪﻲ   ﻔﻴﻬﻢ  ﺑﺎﻘﻞ                     

Fəsahət sahibləri bir beyt belə söyləyə bilmədikdə mən aslan kimi meydana atılıram. Cahiliyyə şairləri mənim şeirimi deyə bilməz. Mənim sehrim Babildə belə eşidilməyib.

Əgər naqis adamlar məni sənin yanında məzəmmət edərsə, bu mənim kamilliyimə dəlalət edir.

Bilmrəm bu zəmanə əhlindən necə baş açım? Onlar bir hindlinin, Baqilin rəyi ilə hesablaşırlar!

Beləliklə, əl-Mütənəbbi gözlərimiz önündə ərəblərin taleyüklü problemlərini öz şəxsi faciəsi kimi təqdim edən, bu zaman poetik sözün ən mükəmməl nümunələrini yaradan bir şair kimi canlanır.