Məhəmməd peyğəmbərin həyatı
Məhəmməd
peyğəmbər kimi tanıdığımız Əbu l-Qasım Muhamməd ibn Abdullah ibn Abd əl-Muttəlib
ibn Haşım ( ابو القاسم محمد بن عبدالله بن عبد
المطلب بن هاشم) bəşər tarixində ən nüfuzlu şəxslərdən biri sayılır.
Məhəmməd peyğəmbər əslən Qureyş qəbiləsinin Bənu Haşim qolundan idi. Bu qol çox
zəngin olmasa da, kifayət qədər nüfuzlu sayılırdı. Nəsəb elminə çox meylli olan
ərəb tarixçiləri və sirə ədəbiyyatı müəllifləri Peyğəmbərin nəslini Adəmə kimi
sayırlar. O, ata xətti ilə İsmayıl peyğəmbərin nəslindən idi.
Peyğəmbərin
həyatını öyrənmək üçün ən mühüm mənbə Quran Kərim və hədislərdir. Onun ilk sirə yazarı fars əsilli məvali ibn
İshaq (v. 768) olub. İbn İshaqın əsəri orijinalda deyil, ibn Hişamın (v. 833)
təqdimində zəmanəmizədək gəlib çatıb. Ərəb orta əsr mənbələri, xüsusilə tabaqat
və tarix kitabları Peyğəmbərin həyatın və şəxsiyyəti barədə məlumatları hifz edir. Bundan əlavə o dövrün poeziyasında
da bu barədə bəzi məlumatlar var.
Məhəmməd peyğəmbər
tarixi bir şəxsiyyət olmaqla heç bir zaman qeyri-adilik iddiasında olmasa da,
sirə müəllifləri və tarixçilər onun tərcümeyi-halını əsrarəngiz boyalarla
təsvir etməyə çalışıb. Məsələn, Orta əsr mənbələrində göstərilir ki,
həniflərdən olan Varaqa ibn Naufəlin qiyafət elmindən başı çıxan bacısı Abdulla
ibn Abd əl-Müttəlibin üzünə baxarkən, onun belindən bir peyğəmbər gələcəyini
duyub Abdulla ilə yaxınlıq etmək istəmiş, lakin buna münasib imkan tapmamış,
nəticədə Abdulla Əminə ilə evlənmişdir. Varaqanın bacısı növbəti dəfə Abdullanı
görərkən artıq onun üzündəki ilahi parıltını sezmədiyindən, onunla yaxınlığa
maraq göstərmir; belə ki, o parıltı bir nütfə olaraq Əminənin bətnində
yerləşmişdi. Ayrıca olaraq, İslam alimləri qədim yəhudi və xristian
kitablarında peyğəmbərin gəlişinə bəzi işarələr olmasını bildirməkdə
iddialıdırlar.
Peyğəmbərin adı –
Muhamməd cahiliyyət zamanında geniş yayılan adlardan olmayıb. Peyğəmbər həm də
anası Əminənin adına yaxın olan Əmin kimi tanınıb. Bu ad onun düzgünlüyü və
etibarlı insan olması ilə əlaqəlidir. Atası Abdulla Muhamməd hələ ana bətnində
olarkən dünyasını dəyişir. Əslən Yəsribdən olan anası vəfat edərkən onun 6 yaşı
var idi. Əvvəl babası Abd əl-Muttəlibin, sonra əmisi Əbu Talibin (Abd əl-Manaf)
himayəsində olub. Quran-i Kərimdə onun yetim olması barədə xəbər hifz olunub:
Duha surəsində (6-8) deyilir:
لَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى*
وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى* وَوَجَدَكَ عَائِلا فَأَغْنَى
Varlı qadın Xədcə
ilə evləndikdən sonra Peyğəmbərin maddi vəziyyəti yaxşılaşır. Onun dörd qızı,
üç oğlan övladı olub. Oğlan övladları südəmər ikən vəfat ediblər. Qızlarından
yalnız Fatimə atasından sonra (6 ay) vəfat edib. Digər üç qızı (Zeynəb, Umm
Külsüm, Ruqiyyə) atasının sağlığında dünyasını dəyişib.
Muhammədin
gəncliyində artıq Ərəbistan yarımadasında mühüm dəyişikliklər baş verməkdə idi;
bütpərəslik öz dövrünü başa vurmuş görsənirdi. Ərəblər bütlərə inanmır, hətta
onları təhqir etməkdən belə çəkinmirdilər. Yəhudi və xristian icmaları
bir-birinə düşmən kəsilmişdi; Yəhudi məzhəbli Himyər hökmdarının xristianları
Nəcranda diri-diri xəndəkdə yandırması, buna cavab olaraq xristian
Həbəşistanının Yəmənə qoşun çıxarması yaxın keçmişin hadisələri idi. Cəmiyyətdə
yeni bir ideologiyaya ehtiyac olması göz önündə idi. Həniflər İbrahimin
monoteist dinini dirçəltməyə can atırdılar. Ancaq onlar sayca az idilər;
mənbələrin hənif kimi qeyd etdiyi şəxslərin siyahısı çox zaman Quss ibn Səidə,
Usman ibn Huvayris, Zeyd ibn Əmr, Uməyyə ibn Əbi əl-Salt və Varaqa ibn
Naufəldən o yana keçmirdi. Bəzən bu şəxslərinin bəzilərinin adının
xristianlıqla da əlaqələnməsini görürük. Cəmiyyətdə kahin, ərraf və şairlər
fövqəltəbii qüvvələrlə əlaqəli xüsusi təbəqə sayılırdı. Onların dilində
səslənən qafiyəli vəznli nümunələrin cinlər tərəfindən təlqin olunmasına
inanırdılar.
Muhamməd tez-tez
Nur dağına, Hirə mağarasına çəkilib meditasiyalara qapılırdı. Bu cür
meditasiyaların birində Cəbrail ona Qurani Kərimin ilk ayələrini, əl-Alaq
surəsinin ilk beş ayəsini nazil edir. Peyğəmbərin ilahi bir qüvvə ilə təmasına əl-Nəcm(9-8-ci
ayələr) surəsində işarə edilib:
وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلَى *
ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى
إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى
Beləliklə, vəhy
prosesi başlayır. Bu proses özündə mələk Cəbrail vasitəsi ilə Quran ayələrinin
Peyğəmbərə təlqin edilməsini əks etdirirdi. İslama ilk iman gətirən şəxsin
bəzən Xədicə, bəzən də Əli ibn Əbi Talib olması bildirilir. Vaxtilə əmisi Əbu
Talibin himayəsində yaşamış Muhamməd Əlini öz evinə gətirməklə Əbu Talibin ailə
yükünə yardımçı olmaq istəmişdi. Peyğəmbər həyatının bu dövründə Zeyd ibn
Harisəni oğulluğa götürür. Bu arada Kəbə məscidinin bərpasında iştirakı onun
nüfuzunu artırır. Belə ki, Kəbəni təmir edən qureyşlilər arasında Qara Daşı yerinə
yerləşdirmək üstündə mübahisə düşür. Hər kəs bu şərəfli işi özü görmək istəyir.
Bu zaman onlar bu işi məscidin qapısından ilk daxil olan adama həvalə etmək
barədə razılığa gəlilər. Bu adam isə Muhamməd olur.
İlk vəhydən sonra üç il Muhammədə heç bir ayə
nazil olur. Muhamməd peyğəmbərlik missiyasının həqiqiliyi barədə şübhələr və
çaşqınlıq içində ikən ona Müddəsir surəsi nazil olur. Bu surədə ona öz
missiyasına başlayıb insanları vəhdaniyyətə çağırmaq hökmü verilir (1-3
ayələr):
يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ
فَأَنذِرْ * وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ * وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ
Bundan sonra
Muhamməd öz missiyasına başlayır. O, çoxallahlılığa qarşı çıxıb insanları tək
Allaha inanmağa səsləyir. Missiyanın başlanması ilə İslamın bəzi prinsipləri də
məlum olur:
فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ*
وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ *
Yeni din insanları
ibadətə, vəhşi adətlərdən çəkinməyə çağırır. Qız uşaqlarının diri-diri
basdırılması pislənir. Qan intiqamına müəyyən hədd qoyulur. Əsəbiyyə (qəbiləyə
bağlılıq) pislənir. İnsanların din birliyinə əsaslanan ümmət yaranır.
Qureyş əhli yeni
dində öz rifahları üçün böyük təhlükə görürdülər. Bütpərəstliyin baş panteonu
olan Kəbə məbədgahının Məkkədə yerləşməsi həcc ziyarəti zamanı məkkəlilərə
gəlir gətirirdi. Həcc həm də Məkkə ticarətinin inkişafına təkan verirdi. Bu
səbəbdən, Məkkə müşrikləri Muhammədin peyğəmbərliyini qəbul etmir, onu gah
kahin, gah sehrbaz, gah da şair adlandırırdılar. Bunun müqabilində, Quranda (əl-Nəcm surəsi,
2-4 ) Muhammədə bir mələk vasitəsilə
vəhy göndərilməsi bildirilir:
مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى
* وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى * عَلَّمَهُ
شَدِيدُ الْقُوَى
Məkkəlilərin təzyiqləri nəticəsində Muhamməd
kənarda özünə dayaq axtarmağa başlayır. O həm də öz tərəfdarlarını qorumağın
qayğısına qalır. Bir qrup müsəlman Usman ibn Affanın başçılığı ilə Həbəşistana
göndərilir. Müsəlmanları qəbul edən həbəş hökmdarı Məryəm surəsini dinləyib
feyziyab olur.
Hicrətdən bir neçə il öncə Peyğəmbərin zövcəsi
Xədicə və əmisi Əbu Talib vəfat edir. Peyğəmbər Taifə səfər edib orada tərəfdarlar
axtararkən tam ümidsizlik içində geri dönəsi olur. Onun taiflilər tərəfindən
daş-qalaq edilməsi bildirilir. Həyatının bu dövründə Merac hadisəsi baş verir:
Rəvayətə görə o möcüzəli bir şəkildə Buraq adlanan minik heyvanının belində Məkkədən
Yerusəlimə aparılır, oradan meracla (nərdivanla) göyün yeddi qatını gəzir, cənnət
və cəhənnəmi seyr edir və Allah Təala ilə birbaşa ünsiyyətdə olur. Merac zamanı
ona arada vəhy mələyi olmadan əl-Baqara surəsinin son iki ayəsi nazil olur,
gündə beş dəfə namaz buyurulur və onun ricası ilə Qiyamət günündə müsəlman ümmətinin
bəzi günahları bağışlanır. Təfsir ədəbiyyatına görə, əl-İsra surəsinin birinci
ayəsində və əl-Nəcm surəsinin 13-16-cı ayələrində meracla bağlı xəbərlərin əks
olunması bildirilir:
وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى *
عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى * عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى * إِذْ يَغْشَى
السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى
Bu zaman o, ana tərəfindən müəyyən qohumluq əlaqələrinin
olduğu Yəsribə diqqət yetirir. Taif dərsindən sonra Peyğəmbər bu işə ehtiyatla
başlayır, əvvəl özünə tərəfdarlar toplayır. Aqaba adlanan yerdə iki dəfə həcc
ziyarətinə gələn yəsriblilərlə görüşüb müsəlmanların Yəsribə hicrəti ilə bağlı
razılaşma əldə edir. Bundan sonra müsəlmanlar yavaş-yavaş Məkkəni tərk edib Yəsribə
yönəlir. Ən axırda Muhamməd özü Əbu Bəkrlə Məkkəni tərk edir. Muhammədin getməsindən
xəbərsiz müşriklər onu öldürməyə qalxarkən yatağında Əlinin yatmış olduğunu
görürlər.Məkkəlilər dərhal Muhammədi təqib edib öldürmək istəyirlər. Amma Muhamməd
və Əbu Bəkr Məkkənin cənubundakı bir mağarada üç gün gizlənib sonra yola
düşdüklərindən məkkəlilər onları tapa bilmir. İslam ədəbiyyatında mağaranın
girişini hörüb mağarada gizlənənləri möcüzəli şəkildə xilas edən bir hörümçəklə
bağlı rəvayət söylənilir.
622-ci ilin rabi əl-avval ayının 1-də (24
sentyabr) Peyğəmbər Yəsribə, Quba adlanan məhəlləyə qədəm qoyur. Həmin gün müsəlman
hicri təqviminin başlanğıcı sayılır. Həmin vaxtdan Yəsribin adı dəyişib Mədinət
əl-nəbi olur.
Mədinədə müsəlman dövlətinin əsasları
yaranır. İslamın mühüm ehkam və ayinləri bərqərar olur. İlk məscid tikilir,
azan səsləri eşidilir, qiblə müəyyənləşir və s. Məkkəli mühacirlərin ehtiyacını
ödəmək üçün ənsarlar adlanan Mədinə müsəlmanları ilə qardaşlaşmalar
yaranır. Hicrətin başlanması ilə Mədinədə yaşayan iki böyük qəbilənin Xəzrəc və
Aus qəbilələrinin illərlə davam edən düşmənçiliyinə tədricən son qoyulur.
Muhammədin qüdrəti artdıqca, ərəb qəbilələri
nümayəndə heyətləri göndərib İslama tapınırlar. Müsəlman ümməti güclənər-güclənməz
ilk döyüşlər başlayır. Muhamməd Nəxlə adlanan yerdə Məkkəlilərin karvanlarına
basqın edir. Halbuki, bundan əvvəl ərəblərin müqəddəs saydıqları aylarda karvan
basqınları baş vermirdi. Bununla İslam cahiliyyət ərəblərinin adətlərindən
tamamilə uzaqlaşdığını nümayiş etdirir. 624-cü ildə müsəlmanlar Bədr döyüşündə
məkkəlilərin böyük qüvvəsini məğlub edirlər. Bu döyüşdə Muhammədin qatı düşməni
Əbu Cəhl də ölənlər arasında idi. Bir çox məkkəlilər əsir tutulur. Əsirlərdən
iki nəfər Nadr ibn əl-Haris və Uqba ibn
Əbi Muayt edam edilir. Bunun ardınca 625-c i ildə Uhud döyüşündə məkkəlilər
qalib gəlir. Bu döyüşdə Peyğəmbərin əmisi Həmzə şəhid olur. Bədr döyüşündə
yaxın qohumlarını itirən Hind bint Uqba (Əbu Sufayanın arvadı) Həmzənin ciyərlərini
dişlərinə çəkir.[1]
Məkkə qadınları müsəlmanların qulaq və burunlarından boyunbağı düzəldib
yaxalarına taxırlar. 626-cı ildə məkkəlilərin Mədinəyə hücum planı Muhammədin
Salman əl-Farisinin təklifi ilə şəhər ətrafında xəndək qazdırması səbəbindən
reallaşmır. Müsəlmanlar məkkəlilərlə yanaşı Mədinənin Bənu Nadir, Bənu Qurayza
və Bənu Qaynuka kimi yəhudi qəbilələrinin bir çox üzvlərini məhv edilir, sağ qalanlar
şəhərdən qovulur; səbəb onların məkkəlilərlə gizli danışıqlar aparıb müsəlmanlara
qarşı çıxması idi.
Bütün bu qələbələr müqabilində Məhəmməd Məkkəni
özünə tabe etdirmək planına başlayır. 628-ci ildə Hudeybiyyə sazişi əsasında
müsəlmanlar Kəbəyə ümrə ziyarəti razılığı əldə edir. Qəlbən doğma şəhərinə
bağlı olan peyğəmbər bu şəhəri İslamın mühüm ibadət mərkəzi etməklə həm Məkkə
elitasının maraqlarını güdür, həm də öz qəbiləsinə böyük yaxşılıq etmiş olur.
Təxminən bu ərəfədə Xeybərin fəthi müsəlmanlara
böyük gəlir gətirir. Xeybər vadisində məskunlaşmış yəhudilərin var-dövləti
onların əlinə keçir. Yəhudi və xristianlarla sonrakı münasibətləri tənzimləmək
üçün cizyə sistemi tətbiq edilir.
Görünür, Muhammədin uğurlarından həvəslənən
başqa şəxslər də peyğəmbərlik iddiası ilə çıxış edir. Əl-Əsvad, Museylimə,
Tuleyhə İslam tarixində “yalançı peyğəmbər” kimi tanınır. Onların fəaliyyəti uğursuzluqla nəticələnir.
Sağlığında yeni dini ideologiyanın və insan
birliyinin – müsəlman ümmətinin yaradıcısı olan Muhamməd həm də ilk müsəlman
dövlətinin əsasını qoyur. Bu dövlətin əsas prinsipləri Qurandan və hədislərdən
başqa, həm də Mədinə konstitusiyası sayılan sənəddə təsbit olur.
Muhamməd hicrətin 9-cu ilində Rəbi əl-avval
ayının 13-də (8 iyun, 532) vəfat edib. Onun vəfatından sonra İslam tarixində
Raşidi xəlifələri dövrü başlayır.
No comments:
Post a Comment